به گزارش سینمایی نیوز و به نقل از سایت وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، نشست تخصصی «سینمای انیمیشن در ایران؛ فرازها و فرودها» از سلسله نشستهای تخصصی «تولید، مصرف و سیاستگذاری بازی و انیمیشن» به همت پژوهشکده ارتباطات و با همکاری انجمن ایرانی مطالعات فرهنگی و ارتباطات، 20 مهر 1404در پژوهشگاه فرهنگ، هنر و ارتباطات برگزار شد. در این نشست، کیارش زندی، عضو هیئت علمی دانشکده هنر دانشگاه بینالمللی سوره و آذر اسدی کرم، مدرس دانشگاه حضور داشتند.
در ابتدای این نشست آذر اسدی کرم، دبیر نشست گفت: پژوهشگاه فرهنگ، هنر و ارتباطات با همکاری انجمن ایرانی مطالعات فرهنگ و ارتباطات سلسله نشستهایی در حوزه بازی و انیمیشن برگزار میکند. تاکنون سه نشست در حوزه بازی برگزار شده و در نشست قبلی نیز با موضوع انیمیشن در کنار فلسفه انیمهها به چگونگی ساخت استودیوهایی که انیمهها در آن به صورت حرفهای ساخته شدهاند، پرداخته شد. امروز در خدمت آقای دکتر کیارش زندی، عضو هیئت علمی دانشکده هنر دانشگاه بینالمللی سوره هستیم تا تاریخچه انیمیشن در ایران را بررسی کنیم.
کیارش زندی در ابتدای سخنان خود با اشاره به تاریخچه انیمیشن در ایران گفت: در دهههای اخیر در کشور توجه بیشتری به موضوع انیمیشن شده و دلیل آن هم این است که حکمرانی به اهمیت بازار انیمیشین و بازیهای رایانهای و نقش آن در توسعه پی برده است. به همین دلیل است که این موضوع کمی جدی گرفته شده و در پی آن بنیاد ملی بازیهای رایانهای و سپس بنیاد ملی پویانمایی ایران راهاندازی شده و مسیر به سوی صنعتی شدن ریلگذاری میشود.
انیمیشن در ایران یک ریشه تاریخی دارد. اگرچه ساخت انیمیشن در ایران بیشتر از 70 سال عمر ندارد اما آثار به جامانده در یافتههای باستانشناسی در پُرقدمتترین بناهای تاریخی ایران نشان میدهد، انیمیشن در ایران از یک زمینه مستعد و قوی برخوردار است و ایرانیان در این صنعت به نوبه خود پیشتاز بودهاند. باستانشناسان ایتالیایی در کاوش گوری به قدمت بیش از پنجهزار سال (عصر برنز)، در شهر سوخته (سیستان) به سفالینهای برخوردند که هنرمندان ایرانی نقشهایی روی آن ترسیم کرده بودند که اولین انیمیشن جهان به شمار میرود. این تصاویر با بهرهگیری از گردی سفال در حرکت و چرخش خود، پرش بز کوهی برای خوردن برگهای درخت را نشان میدهد. انیمیشن به عنوان شاخهای ویژه از هنرهای تصویری و رسانهای، در ایران سابقهای چند دههای دارد که از دوران پیش از انقلاب اسلامی آغاز شده و تا به امروز دچار تحولات متعدد فرهنگی، اجتماعی و فناورانه شده است.
زندی درخصوص پیدایش انیمیشن در ایران گفت: در بیستوپنجم تیر ماه 1331 شمسی مصدق پس از نزدیک به 15ماه، از نخستوزیری استعفا داد و محدرضا شاه پهلوی، فرمان نخستوزیری را به نام قوام صادر کرد و او با صدور بیانیهای تهدیدآمیز با عنوان «کشتیبان را سیاستی دیگر آمد»، نخستوزیری خود را اعلام نمود. بعد از صدور این بیانیه، جنبش ملی دانشجویی در حمایت از مصدق شکل گرفت و دانشجویان شروع به تظاهرات کردند.
روز سی تیر1331 تانکها به خیابانها آمدند و خبر زیرگرفتهشدن پای یک دختر و پسر دانشجو در روزنامهها چاپ شد. اسفندیار احمدیه، نقاش جوان24سالهای بود که این خبر را بر روی بوم، نقاشی کرد. چند سال بعد، اسفندیار احمدیه این نقاشی را در گالری به نمایش گذاشت و همین کار باعث بازداشت وی شد. بعد از مدتی، احمدیه تعهد داد که نقاشی را کنار بگذارد و سپس از زندان آزاد شد. این واقعه، همان نقطه شروع ماجرای زایش انیمیشن در ایران شد؛ چرا که اسفندیار احمدیه کارمند اداره نقاشی وزارت فرهنگ و هنر بود و پس از آزادی اگر بر سر کار میرفت، تعهدش شکسته و مجرم شناخته میشد. بنابراین خانهنشین شد و اوقات خالی خود را با خریدن یک دستگاه آپارات و چندین نوار فیلم انیمیشن پر کرد. بعدها اسفندیار احمدیه به توصیه دوستان دست به کار شد و نخستین انیمیشن تاریخ سینمای ایران را بدون امکانات و دانش فنی به نام «ملانصرالدین» در سال1336شمسی، ساخت.
کیارش زندی، نقش کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان را در شکلگیری دوره طلایی انیمیشن، اساسی خواند و گفت: در دهههای1340 و1350، کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان یکی از تأثیرگذارترین نهادهای فرهنگی در ایران بود. این مرکز با تمرکز بر جذب و پرورش استعدادهای هنری و ایجاد محیطی پویا برای فعالیتهای خلاقانه، تحولی بزرگ در انیمیشن ایران ایجاد کرد و بستری مناسب برای رشد هنرمندانی فراهم کرد که آثارشان تا به امروز در تاریخ انیمیشن ایران ماندگار است. این نهاد با ارائه برنامههای آموزشی تخصصی و حمایت مستقیم از هنرمندان، زمینهای را فراهم کرد که این هنرمندان بتوانند خلاقیت خود را به بهترین شکل ممکن بروز دهند. از جمله هنرمندان تأثیرگذار این دوران، نورالدین زرینکلک بود که با ساخت آثاری مانند «اتل متل توتوله» به یکی از چهرههای برجسته این عرصه تبدیل شد. یکی دیگر از اقدامات مؤثر کانون، برگزاری دورههای پیشرفته آموزشی برای انیمیشنسازان بود. این دورهها، علاوه بر آموزش تکنیکهای مدرن، هنرمندان را با سبکها و روشهای جدید آشنا میکرد. همچنین، اعزام برخی از هنرمندان به کشورهای مختلف باعث شد دستاوردهای جهانی در زمینه انیمیشن برای ایران رقم بخورد.
زندی، درخصوص وضعیت انیمیشن بعد از انقلاب گفت: انیمیشن ایران با شروع انقلاب اسلامی و بر هم ریختن ساختار حاکمیتی و اداری از جمله وزارت فرهنگ و هنر و کانون پرورش فکری و بلافاصله به دلیل شروع دوران دفاع مقدس عملاً از سال1357 تا اوایل دهه هفتاد به خواب زمستانی فرو رفت. برخی هنرمندان انیماتور نیز مانند دیگر هنرمندان تغییر شغل دادند و به دنبال کارهای دیگر رفتند و تعداد محدودی هم آثار تلویزیونی مانند فوتو انیمیشن «علی کوچولو» را ساختند که همگی در خدمت ایدئولوژی برآمده از انقلاب و یا روحیهبخشی مربوط به دوران جنگ بودند و به یک جریان تبدیل نشدند. حوزه هنری و سازمان صدا و سیما نیز به تولید انیمیشنهایی با مضامین مذهبی، انقلابی و آموزشی پرداختند که به لحاظ محتوایی رویکرد متفاوتی نسبت به دوره قبل داشت.
بعد از جنگ تحمیلی، انیمیشن نیز مانند اکثر هنرهای دیگر رشد چشمگیری داشت. در این دوره، انیمیشن به دلایل زیر جان تازهای گرفت:
- آمدن رایانهها به بازار باعث تشویق جوانان به خلق حرکتهای اولیه شد.
- ورود ایران به دوران سازندگی صنعتی پس از جنگ و تجارت جهانی که پیامد آن، ساخت پیامهای تبلیغاتی بود.
- اصلاحات اجتماعی باعث بوجودآمدن حمایتهایی برای فعالیتهای هنری از جمله انیمیشن شد.
- افزایش جمعیت جوان باعث علاقه و نیاز کودک و نوجوان به انیمیشن شد.
- مدارس خصوصی جدید، تأسیس و به دانشکدههای انیمیشن اضافه شدند.
- سازمان تلویزیونی صبا به منظور تولید و حمایت از سریالهای انیمیشن ایرانی تأسیس شد.
- جشنواره بینالمللی فیلمهای انیمیشن توسط کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان برگزار شد.
- وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی در قالب «مرکز گسترش فیلم مستند و فیلم کوتاه» به تولید انیمیشن ورود کرد.
از سوی دیگر حضور دوباره انیمیشنهای ایرانی در جشنوارههای جهانی و رنگین شدن ویترین افتخارات انیمیشن ایران با جوایز ریز و درشت، توانست جان دوبارهای در رگهای پویانمایی ایران باشد.
کیارش زندی با اشاره به تأثیر تکنولوژی در ساخت انیمیشن گفت: ورود رایانه در دهه گذشته به عرصه تولیدات انیمیشن در کشور ما، انقلاب جدیدی در این زمینه بوجود آورد و هنر پرخرج و سخت انیمیشن را به حرفهای خودگیر و همهگیر تبدیل کرد، تا جایی که کاربران علاقهمند در خانه خود و با امکاناتی در حد یک دوربین ساده و رایانه شخصی، امکان فعالیت در این زمینه را یافتند.
گسترش ارتباطات اینترنتی و دانش آی.تی موجب شد که نرمافزارهای قدرتمند تولید انیمیشن به کشور ما راه یابد و علاوه بر تکنیک سهبعدی که به وسیله همین نرمافزارها صورت میگرفت، سرعت و دقت بیشتری در تولیدات دوبعدی و سنتی ما به وجود آورد و جوانان را به خلق حرکتهای اولیه و ساخت پیامهای تبلیغاتی ساده انیمیشنی تشویق کرد.
با گسترش شبکههای اجتماعی و فراگیر شدن گوشیهای هوشمند موج «وبسریهای ایرانی» هم به راه افتاد که علاقهمندان زیادی داشت. مانند: سوریلند، دیرین دیرین، شبکه17 و…
نخستین فیلمهای انیمیشن سینمایی از حدود یک دهه پیش در ایران تولید شدند. آن زمان کمتر فردی گمان میکرد که در مدت کوتاهی، انیمیشن در کشور ما به چنین جایگاه و پیشرفتی دست یابد که بتواند حتی به سینماهای کشورهای منطقه نیز نفوذ کند.
زندی خلاءهای موجود در انیمیشن ایران را اینچنین برشمرد:
- عادت نداشتن مخاطب به دیدن انیمیشن بر روی پرده سینما
- نبود کمپانیهای تولید انیمیشن
- نبود تهیهکننده انیمیشن
- نبود استودیو ساخت انیمیشن
- نبود بازار جانبی انیمیشن
کیارش زندی در پایان سخنان خود، چالشهای پیش روی صنعت انیمیشن ایران را کمبود بودجه، فقدان حمایتهای دولتی و زیرساختهای نامناسب و همچنین چشمانداز آینده این صنعت دانست و گفت: لزوم حمایتهای دولتی در صنعت انیمیشن ایران و سرمایهگذاری در زیرساختهای آن امری بدیهی است که باعث رشد و شکوفایی این صنعت میشود. حضور در بازارهای جهانی و جلب توجه مخاطبان بینالمللی، نقشی کلیدی در رشد و پیشرفت صنعت انیمیشن ایران دارد. همکاری با انیماتورها و استودیوهای انیمیشنسازی در سایر کشورها میتواند به تبادل دانش و تجربه و تولید آثار مشترک با کیفیت بالا منجر شود. بازاریابی و توزیع مناسب انیمیشنهای ایرانی در سطح بینالمللی میتواند به افزایش مخاطبان و درآمد این صنعت کمک کند. با همین اهداف بود که از سال1403 بنیاد ملی پویانمایی ایران شکل گرفت.
