سینمایی نیوز، الهام سادات روئین تن- مستند بلند «نارکیس» به کارگردانی زینب کریمی و تهیه کنندگی فاطمه السادات احمدی، روایتی از بیم و امید‌های زندگی دختری نابینای مادرزاد است که از بخش مسابقه ملی نوزدهمین جشنواره «سینماحقیقت» چهارشنبه ۱۹ آذرماه 1403 ساعت ۱۷:۳۰ در سالن 1 و شنبه ۲۲ آذرماه ساعت ۲۱ در سالن 6 و به دلیل استقبال مخاطبان همزمان در سالنی دیگر برای مخاطبان روی پرده پردیس سینمایی ملت، نمایش دارد. این مستند در بین پرمخاطب‌ترین آثار مستند روز اول جشنواره و فیلم‌های برتر روز اول از نگاه تماشاگران و همچنین با ۲۶۱ تماشاگر در سه نوبت نمایش جزء پر مخاطب‌ترین مستندهای سینماحقیقت تا پایان روز چهارم اعلام شد و پیش از این به ششمین دوره جشنواره HECare 2025 کانادا راه پیدا کرد.

“زینب کریمی ” درباره علت نامگذاری فیلم مستند «نارکیس» اظهار داشت: پروژه با نام نرگس اسم شخصیت فیلم شروع به کار کرد اما کاراکتر که دکترای زبان و ادبیات فارسی دارند و معلم خط بریل هستند به واژه نارکیس ریشه تغییر شکل یافته نرگس اشاره داشتند. انطباق نارکیس با نام شخصیت، جذابیت و پرسش برانگیز بودن آن برای مخاطب و پرهیز از تکرار عنوان «نرگس» در تاریخ سینمای ایران که یادآور فیلمی شاخص از خانم رخشان بنی اعتماد و هم چنین سریال «نرگس» ساخته سیروس مقدم هست مرا بر آن داشت تا عنوان نارکیس را انتخاب کنم.

این مستندساز درباره علت پرداختن به این سوژه بیان نمود: من سال ها فعالیت روزنامه نگاری با آدم های مختلف در موقعیت های متفاوت داشتم و این حرفه پایه و پشتوانه ی مستندسازی است که به مدد من آمد. “نرگس شرار” یکی از سوژه های جذاب و دوست داشتنی مصاحبه من در روزنامه بود و این ارتباط طی ۱۲ سال حفظ شد. طی دوران آموزش فیلم سازی همواره به این فکر می کردم که نرگس سوژه یکی از فیلم های مستند من باشد. با موافقت ایشان فیلم ساخته شد.

این فیلمساز در مورد روند تولید و مراحل ساخت اعلام کرد: مرحله پژوهش از آبان ۱۴۰۳ شروع شد. طرح در خانه مستند ثبت، جلسه پیچینگ برگزار، طرح تایید و تولید بهمن ماه همان سال آغاز شد. تصویربرداری ۴ ماه زمان برد و تیرماه ۱۴۰۴ وارد مرحله پس تولید شدیم و در مجموع ساخت این فیلم مستند یک سال زمان برد. فیلم به جشنواره هیکر 2025 کانادا راه پیدا کرد و این نخستین نمایش بین المللی نارکسیس بود.

این کارگردان در این رابطه افزود: در مستند پرتره نمی توان اتفاقات زندگی سوژه را نادیده گرفت و پروسه را پیش برد. یک خط روایی در فیلم از برگزاری کلاس های «باغچه حواس» (آکادمی کودکان و نوجوانان نابینا و کم بینای شدید تهران) داشتیم. زندگی شخصی نرگس نیز دست خوش تغییراتی از جمله بیماری می شد. نرگس پس از بیماری کرونا دچار مشکل حاد ریوی شده، با آلودگی هوا حال او وخیم می شود و ناگزیر به خارج تهران سفر می کند. به این وضعیت، اتفاقات داخل منزل و بیماری مادربزرگ نرگس را هم اضافه کنید. این شرایط پروسه تولید را به تعویق می انداخت. بنابراین سوژه همیشه در دسترس من نبود و با این چالش های دشوار در تولید همراه بودم.

وی در مورد ویژگی های ساختاری و محتوایی این اثر گفت: یک فیلم همواره می تواند با کیفیت بهتر ساخته شود. سعی کردم وجه تمایز اثر من وجه حقیقی مستند بودن آن باشد در این معنا که دخل و تصرفی در روایت نکردم و امانت دار تمامی اتفاقاتی بودم که در زندگی نرگس رخ می نمود. این قراردادی بود که من در مقام فیلم ساز با خودم داشتم تا زندگی یک نابینا را همان طور که هست به نمایش بگذارم. زمانی که معلولین موضوع ساخت مستند شما هستند ایجاد حس ترحم، خطر همیشه گی است. علاوه بر کاراکتر اصلی نابینا، تعدادی کودک نابینا هم در فیلم هستند که ایشان هم ترحم برانگیزند و ممکن بود وجه انسانی مخاطبان متاثر شود. این ویژگی، من را به عنوان فیلم ساز تهدید می کرد.

وی خاطر نشان ساخت: با این همه از ابتدا بر آن بودم شور زندگی و میل به پیشرفت را نشان دهم. کاراکتر نرگس به قدری الهام بخش هست که با وجود نابینایی، تماشاگر را با حال خوب از سالن خارج کند. از این روی بازخوردهایی که از مخاطبان گرفتم همه گی مثبت بود. استفاده از روایتِ مشاهده گر برای این فیلم و پرهیز از نریشن و مصاحبه، و پیشبرد کار توسط نرگس به حفظ روایت بیرونی انجامید اگر چه بر فواصل زمانی تولید افزوده شد.

وی تصریح کرد: در این مستند نگاه انسانی متفاوتی به معلولیت دور از شعارزدگی داشتیم که می گویند معلولیت محدویت نیست و اتفاقا معلولیت خصوصا در کشور ما محدودیت است. نارکیس نبود زیرساخت برای نابینایان را به چالش می کشد. این فیلم صدای جامعه نابینایان هم هست. از رهگذر آشنایی با یک کاراکتر، دنیای نابینایان را معرفی می کنیم. کاراکتر فیلم ما یکسره برای اهداف می جنگد؛ هم چون داشتن چاپگر بریل که در بودجه کشور رقمی نیست و می تواند به دیگر کودکان نابینا کمک کند اما هنوز هم چنین اتفاقی نیفتاده و همان طور که در فیلم می بینیم نرگس چالش دارد. در روزهای پژوهش دریافتم نرگس خیلی بیشتر از آن چه فکر می کنم به آموزش کودکان نابینا اهمیت می دهد و هم و غم نرگس شبانه روز، بچه های نابینا هستند. حتی در محل کار انتظاری از نرگس نیست اما بیش از حد توان کار می کند و احساس مسئولیت اجتماعی دارد.

او ادامه داد: در گفت و گوهای عمیقی که با نرگس داشتم می گفتند بچه های نابینا بی گناهند و دست مادران آن ها به هیچ جا بند نیست، خود من یک نابینای مادرزاد هستم و احساس مسئولیت می کنم و نمی توانم بی تفاوت باشم. زمانی که پدر و مادری یک نوزاد نابینا به دنیا می آورد در چه موقعیتی قرار می گیرند؟ به گفته نرگس دچار سوپرایز منفی می شوند. چه کسانی قرار است دست این ها را بگیرند؟ باید به فکر آموزش و مهارت این فرزند بود که باید در این جامعه زندگی کند و حال پرسش این است چه زیرساختی برای این کودک نابینا وجود دارد. من در مرحله پژوهش پی بردم مراکز آموزشی نابینایان محدود است و این درد و دل نرگس و کاستی ها، موانع، محدودیت ها و دشواری هایی هست که در فیلم اشاره می کنیم.

او توضیح داد: من دوست دارم از پی نمایش این فیلم یک جریان ایجاد شود و اتفاقی مثبت برای جامعه نابینایان بیفتد. هر مستندسازی که فیلم می سازد به جهان و موقعیتی اشاره می کند که نادیده و مورد غفلت واقع شده است. در مستندِ من هم علاوه بر فرهنگ سازی برای جامعه، مخاطب، با دنیا و احوالات نابینایان آشنا می شود. من در فیلم به دلیل تعهد به روایت، خود را خیلی در بیان مشکلات نابینایان محدود کردم و زمان هم اجازه نمی داد و باید یک روند را پیش می بردم. حرف و درد در دنیای نابینایان بسیار زیاد است. من امیدوارم اتفاق های خوبی برای نابینایان بیفتد. متولیان هم باید به این موضوع توجه کنند که کاستی ها و فقدانِ زیرساخت ها در حوزه آموزش کودکان نابینا چه زمانی قرار است درست شود.

او یادآور شد: اخلاق در مستند موضوعی است که نمی توان نادیده گرفت. سوژه من نابینا بود و من هیچ وقت به خودم اجازه ندادم بدون اجازه او دوربین را روشن کنم. به نرگس می گفتم ما اینحاییم تنها به این خاطر که در جریان باشد. حق او بود که هم چون یک آدم بینا با او رفتار شود و سوء استفاده نشود. اخلاق را در ساخت فیلم مستندم با سوژه نابینا رعایت کردم. علاقه مندان نباید به هر قیمتی مستند بسازند و صرفا به عنوان مستندساز یک موقعیت را ضبط نکنند.

“کریمی” در بخش پایانی صحبت های خود با انتقال تجربه به علاقه مندان فیلم سازی در سینمای مستند تاکید کرد: تصور می کنم پیشنیه روزنامه نگاری به مستندسازی یاری می رساند. مستندسازانی که این روند را طی می کنند مهارتی به دست می آورند و در مستندسازی بسیار راهگشاست. هر آن چه در دنیای خبرنگاری و روزنامه نگاری کارکرد دارد همراه با قدرت خلاقیت و پرداخت، راهگشای مستندسازی شماست. در یک لوکیشن واحد ده ها خبرنگار می توانند گزارش خبری با روایت های مختلف مخابره کنند. ذهن شما در این پرداخت های مداوم ورزش می کند. هم چنین وفاداری مستندسازان به سوژه اهمیت ویژه ای دارد. اگر چه دخل و تصرف در پرداخت سوژه حتما وجود دارد در عین حال باید کرامت انسانی سوژه ها حفظ شود.

«نارکیس» محصول سازمان هنری و رسانه ای اوج است که در خانه مستند تهیه و تولید شده است. سایر عوامل این مستند عبارت اند از: مجری طرح: زینب کریمی، مدیر تولید: محمدعلی شیخ ربیعی، نویسنده: زینب کریمی، پژوهشگر: زینب کریمی، تصویربردار: محمد زمانی، زینب کریمی، تدوین: مرتضی زنجانی، صدابردار: عرشیا خندان، موسیقی: آرش رادمهر، طراح گرافیک: ماهی کریمی، اصلاح رنگ و نور: فاضل مسعودی،، مترجم: نازنین احسانی طباطبایی، پخش کننده و امور جشنواره: سینا زارعی، با حضور نرگس شرار

نوزدهمین جشنواره بین‌المللی فیلم مستند ایران «سینماحقیقت» 19 تا 25 آذرماه با دبیری محمد حمیدی مقدم در پردیس سینمایی ملت در حال برگزاری است.

| گزارش و گفت و گو و عکس: الهام سادات روئین تن